Balkanlar’daki Osmanli mimarisi ve kültürüne dair makaleler kaleme alarak ve arastirmalar yapan bir isim olan Uluslararasi Saraybosna Üniversitesi Ögretim Üyesi Prof. Dr. Mesut Idriz, Balkanlar'daki Osmanli köprülerinin ortak yönlerine dikkat çekti: Hepsinde kibleye bakan mihraplar var!

- Kibleye Bakan Köprüler projesi nasil ortaya çikti?

Üsküplü oldugum için bu sehrin iki yakasini birlestiren Vardar Nehri üzerindeki Tasköprü üzerindeki mihrap dikkatimi çekmisti. Islam’da mihrap, cami ve mescitlerde bulunur. Tasköprü’nün üzerinde hangi amaçla bir mihrap yapildigini düsünüyordum. 80’lerdeki Türkiye ziyaretim sirasinda Edirne’de ki nehirler üzerindeki köprülerde de benzer uygulamayi gördügümde konu daha çok ilgimi çekti. Ilerleyen yillarda Bosna-Hersek’teki Neretva ve Drina nehirleri üzerinde de aynisini görünce,“Bu kadar köprü üzerinde mihrap olmasi ve hepsinin kibleye bakmasi tesadüf degildir” diye düsündüm. Bu uygulamanin Osmanli veya farkli Müslüman toplumlari tarafindan kullanip kullanilmadigini arastirdim. Anadolu’da bir kaç sehirde köprü üzerinde namazgâh bulundugunu ögrendim ancak söz konusu namazgâhlar ile mihrap uygulamalarinin farkli anlamlar tasidiginin sonucuna vardim.

- Balkanlar’daki bu tip Osmanli köprülerinden kaç tane var ve siz onlari nasil tespit ettiniz?

Balkan sehirlerine has olan kibleye bakan mihrapli köprüler projesi için Üsküp Tasköprü’den baslayarak Edirne Ekmekçioglu Ahmet Pasa ve Abdülmecid köprüleri’ne, Visegrad Sokollu Mehmed Pasa Köprüsü ve Konjic Köprüsü’ne kadar uzanan ziyaretlerimiz oldu. Bu özellikte baska köprüler olsa da farkli nedenlerle tahrip edildikleri bilgisine ulastik. Günümüzde kibleye bakan mihrapli köprülerden yalnizca bes köprü ayakta kalmis.

- Bu köprülerin kibleye baktigini nasil tespit ettiniz?

Son teknoloji ve ekipmanlarla. Ve köprülerin mihraplarinin çok ufak sapmalar ile kibleyi gösterdigi sonucuna vardik. Insaa edildikleri dönemin teknolojik imkânlari düsünüldügünde bu sekilde ufak sapmalar ile kibleyi dogru olarak bulmalari da takdire sayan bir çalisma ve Osmanli mimarisinin Islam medeniyetine büyük bir katkisidir.

- Bu Osmanli köprülerin, Balkanlar’daki önemi nedir?

Bu köprüler Balkanlarin Islamlasmasi açisindan önemli. Osmanli fethettigi Balkan sehirlerinde kendi dokusunu çesitli mimari unsurlar ile olusturmus. Osmanli mimarisi sehre bir ruh giydirmis, yeni kimlik kazandirmis. Bu konuda kibleye bakan mihrapli köprülerin de paha biçilmez bir rolü bulunmakta.

- Osmanli, Balkan köprülerine neden mihrap koymus? Amaci ne olabilir?

Sonradan Balkanlar’a yerlesen Müslüman halkin yön tayinini kolaylastirmak için. Yeni fethettigi Balkan sehirlerine farkli bölgelerden Müslüman halki yerlestirmistir. Yeni yerlesen toplum ve Islami kabul eden yerli halkin da namaz ibadetlerini yerine getirebilmeleri için, sözkonusu köprülerdeki mihraplar vasitasi ile halka kible bilgisi ulastirilmistir. Bu köprülerin üzerinde cemaat olarak vakit namazlari ve Cuma namazi da kilinmistir.

- Savaslarda köprülerin hedef alindigini biliyoruz. Hangileri zarar gördü?

Tamamen yok olan köprüler var. Örnegin Saraybosna’da Miljacka Nehri üzerinde insa edilmis Mihrapli Köprü, I. Dünya Savasi sirasinda temelleri de dahil olmak üzere tahribata ugratilmis. 1682’de insa edilmis Konjic Köprüsü, 1992 Bosna Savasi sirasinda ciddi hasar almisti. TIKA tarafindan restore edildi. 2000’li yillarda Üsküp Tasköprü’nün mihrabi bazi kesimler tarafindan yikildi. Ama Türk ve Makedon hükümetlerinin isbirligi ile restore edildi.

- Bu özel köprülerin bundan sonraki süreçte yapilacak köprülere ilham verecegini düsünüyor musunuz?

Günümüzde yeni yapilan eserlerde gelecegi insaa ederken geçmisimizde bulunan önemli mimari unsurlari da canlandirmaliyiz. Mesela Yavuz Sultan Selim Köprüsü’nde, tarihimizle olan bagi sadece isimle degil mimari unsurlarla da desteklememiz gerek. Bu anlamda Yavuz Sultan Selim köprüsü de mihrapli bir köprü haline çevirilerek daha anlamli bir hale getirilebilir.

Star